Co to jest samoświadomość?

Samoświadomość to umiejętność świadomego spostrzegania siebie w sposób refleksyjny. Polega na dostrzeganiu własnych myśli, emocji, przekonań oraz reakcji i zachowań, a także na zrozumieniu ich źródeł i wpływu na nasze życie. To zdolność patrzenia na siebie z perspektywy, z uważnością i ciekawością, zamiast krytyki czy oceny. „Nie możemy zmienić tego, czego nie jesteśmy świadomi.” – Carl Jung

Historia pojęcia – od Sokratesa do współczesnych psychologów (Jung, Goleman, Duval & Wicklund – twórcy pojęcia self-awareness jako konstruktu psychologicznego).

Rodzaje samoświadomości: wewnętrzna i zewnętrzna.

Samoświadomość zewnętrzna to umiejętność postrzegania siebie z perspektywy innych – czyli świadomość tego, jak jesteśmy odbierani przez otoczenie. Dotyczy m.in.:

• tego, jak nasze zachowanie wpływa na innych,
• jak inni mogą interpretować nasze słowa i emocje,
• jak dopasowujemy się (lub nie) do kontekstu społecznego.

To trochę jak „wewnętrzne lustro społeczne” – zdolność do odczytywania, jak jesteśmy postrzegani, i czy nasz obraz wewnętrzny zgadza się z obrazem zewnętrznym.

🔍 Przykład: Osoba, która uważa się za wspierającą, ale często przerywa innym, dzięki samoświadomości zewnętrznej może zauważyć, że jej zachowanie jest odbierane inaczej niż intencje.

Samoświadomość wewnętrzna to umiejętność zaglądania do swojego wnętrza i rozumienia tego, co się w nas dzieje – na poziomie myśli, emocji, potrzeb, wartości i motywacji.

🔍 Oznacza m.in.:

• rozpoznawanie swoich emocji i nazywanie ich,
• zauważanie powtarzających się schematów myślenia i reagowania,
• rozumienie swoich intencji i potrzeb w różnych sytuacjach,
• świadomość własnych wartości – tego, co dla mnie naprawdę ważne,
• umiejętność refleksji: Dlaczego tak zareagowałam? Co mnie poruszyło?

To taka intymna znajomość siebie, dzięki której potrafimy zatrzymać się i zapytać:
„Co ja tak naprawdę czuję? Dlaczego to jest dla mnie ważne?”

🧩 Jakie elementy składają się na samoświadomość?

1. Świadomość emocji – umiejętność rozpoznawania i nazywania swoich emocji oraz zrozumienie, co je wywołuje.
2. Świadomość myśli i przekonań – dostrzeganie wzorców myślowych i wewnętrznej narracji, w tym ograniczających przekonań.
3. Świadomość ciała i reakcji fizjologicznych – zdolność do zauważania sygnałów płynących z ciała, napięć oraz potrzeb.
4. Świadomość wartości i potrzeb – realizacja, co jest dla nas istotne i czemu potrzebujemy.
5. Świadomość zachowań i nawyków – obserwacja działań, które podejmujemy automatycznie, co nas motywuje oraz jakie strategie stosujemy w trudnych sytuacjach.

🌱 Skąd bierze się samoświadomość?

1. Rozwój od dzieciństwa – kształtuje się od najmłodszych lat poprzez interakcje z opiekunami oraz otoczeniem, które nazywa i odzwierciedla nasze emocje oraz zachowania.
2. Doświadczenia życiowe – trudne chwile często skłaniają do głębszej refleksji o sobie.
3. Edukacja i praktyka – psychologiczne treningi, psychoterapia, medytacja oraz prowadzenie dziennika to wsparcie w rozwoju samoświadomości.
4. Relacje z innymi – kontakt z uważnymi i wspierającymi ludźmi pomaga w lepszym rozumieniu siebie.

🛠️ Jak rozwijać samoświadomość? Praktyczne sposoby

• Prowadzenie dziennika (journaling) – codzienne zapisywanie emocji, myśli i refleksji.
• Medytacja i uważność (mindfulness) – praktyki koncentrujące się na chwili obecnej, bez oceniania.
• Ćwiczenia samoobserwacji – na przykład monitorowanie reakcji w stresujących sytuacjach.
• Feedback od innych – proś o konstruktywną informację zwrotną od zaufanych osób.
• Praca z przekonaniami – identyfikowanie i zmiana ograniczających schematów myślowych.
• Ćwiczenia rozpoznawania emocji – takie jak koło emocji, skale intensywności czy mapa ciała.
• Rozmowy z terapeutą lub coachem – mogą pomóc w głębszym zrozumieniu siebie.
• Refleksja nad wartościami i decyzjami – zastanowienie się, co kieruje naszymi działaniami.

🌟 Dlaczego warto pracować nad samoświadomością?

• Lepsze zrozumienie siebie i innych.
• Świadome podejmowanie decyzji.
• Większa spójność wewnętrzna i pewność siebie.
• Efektywniejsze zarządzanie emocjami oraz stresem.
• Głębsze relacje oparte na autentyczności.
• Rozwój empatii i współczucia, także wobec samego siebie.

Potrafi odróżnić złość powstająca w wyniku przekraczania granic, od złości, która jest wynikiem poczucia zaatakowania Ego i konieczności obrony swojej tożsamości, poczucia wartości, poczucia się ze sobą lepiej. Osoba świadoma w odróżnieniu od osoby, która nazywa się oświeconą, pozostaje w szacunku do swojej niewiedzy i do nieograniczonej możliwości jej zdobycia oraz do szacunku do posiadanej już mądrości. Wiedza jest zasobem, a nie bronią. Nie ma potrzeby atakowania, zbawienia, narzucania, wyśmiewania, ratowania, moralizowania. Jedyną potrzebę jaką ma, to być blisko siebie blisko ludzi i świata. Dzielenie się tym, co już posiada z troską, uwagą, współczuciem, życzliwością, miłością do siebie i ludzi.

Ćwiczenia Rozwijające Samoświadomość

1. Dziennik Emocji – Co czuję i dlaczego?

• Cel: Zwiększenie świadomości emocjonalnej.
• Czas: 5-10 minut dziennie.
• Instrukcja: Na koniec dnia odpowiedz na trzy pytania:
• Jakie emocje odczuwałem/am dzisiaj?
• Co je wywołało?
• Jak na nie zareagowałem/am – słowami, ciałem, zachowaniem?
• 👉 Możesz skorzystać z koła emocji, aby ułatwić sobie nazywanie emocji.

1. Autoportret Wewnętrzny

• Cel: Rozpoznanie myśli, przekonań i tożsamości.
• Czas: Około 20 minut.
• Instrukcja: Na kartce napisz: „Jestem osobą, która…” i kontynuuj to zdanie przynajmniej 15 razy.
• Nie ograniczaj się do pierwszych, oczywistych odpowiedzi – pozwól sobie na głębsze refleksje.
• Przykłady: „Jestem osobą, która lubi kontrolę. ” / „Jestem osobą, która boi się krytyki. ” / „Jestem osobą, która potrafi słuchać. ”
• 👉 Po zakończeniu zaznacz odpowiedzi, które Cię zaskoczyły lub były bolesne. Zastanów się, skąd się wzięły.

1. Mapa Ciała i Emocji

• Cel: Połączenie z ciałem i jego sygnałami.
• Czas: 15 minut.
• Instrukcja: Na sylwetce człowieka zaznacz, gdzie najczęściej odczuwasz:
• Stres
• Złość
• Radość
• Lęk
• Miłość/spokój
• 👉 Dodatkowo opisz, jak Twoje ciało reaguje (np. napina się, drży, jest ciężkie, gorące).

1. Moje Lustro – Jak Widzę Siebie? Jak Widzą Mnie Inni?

• Cel: Konfrontacja własnego obrazu z tym, co dostrzegają inni.
• Czas: 30 minut + czas na rozmowę.
• Instrukcja:
• Napisz pięć rzeczy, które najbardziej w sobie cenisz.
• Napisz pięć rzeczy, które w sobie krytykujesz.
• Poproś 2-3 bliskie osoby (przyjaciel, partner, współpracownik), aby napisały, co w Tobie cenią.
• Porównaj – co się pokrywa? Co Cię zaskoczyło?

1. Trzy Pytania Poranne i wieczorne

• Cel: Codzienna mikropraktyka uważności na siebie.
• Czas: 5 minut rano i wieczorem.
• Rano:
• Jak się dziś czuję?
• Czego dziś potrzebuję?
• Z jaką intencją chciałbym/wejść w ten dzień?
• Wieczorem:
• Co dziś we mnie żyło (emocje, myśli)?
• Co zrobiłam/em dla siebie?
• Czego dowiedziałam/em się o sobie?

1. Wewnętrzna Pogoda

• Cel: Zwiększenie samoświadomości w trudnych momentach.
• Czas: 3-5 minut.
• Instrukcja: Zatrzymaj się i zadaj sobie pytanie:
• „Jaka jest teraz moja wewnętrzna pogoda? ”
• Nazwij ją metaforą: burza, mgła, słońce za chmurami, cisza po deszczu itp.
• 👉 Następnie dopisz, co wpływa na tę pogodę i czego potrzebujesz.

1. Moje Wartości na Dziś

• Cel: Rozpoznanie, co jest dla Ciebie ważne.
• Czas: 15 minut.
• Instrukcja:
• Sporządź listę 10 najważniejszych wartości (np. wolność, bliskość, rozwój, spokój).
• Wybierz trzy, które są Ci teraz szczególnie bliskie.
• Dla każdej z nich odpowiedz:
• Jak ją realizuję?
• Co mogę zrobić, by być jej bliżej?

Jeśli chcesz więcej dowiedzieć się o samoświadomości. Zapraszam Cię na kurs „Samopoznanie, samokochanie, w którym jest cały moduł o tym.

Samopoznanie, samokochanie