Kiedy coaching, a kiedy terapia?
Kiedy coaching, a kiedy terapia? O stanie klienta, którego nie widać na pierwszy rzut oka
Trudno o bardziej powracające pytanie w pracy z ludźmi niż to, które dotyczy granicy między coachingiem a terapią, ponieważ na poziomie teorii wszystko wydaje się uporządkowane i logiczne, natomiast w realnym kontakcie z klientem bardzo szybko okazuje się, że rzeczywistość nie mieści się w prostych podziałach, a decyzje, które podejmujemy, nie wynikają z definicji, tylko z naszej zdolności do widzenia tego, co dzieje się głębiej.
Coraz częściej trafia do mnie pytanie, które jest bardzo uczciwe i jednocześnie pokazuje realne napięcie w pracy: trudno mi rozpoznać, czego klient naprawdę potrzebuje, czy to jeszcze coaching, czy już terapia, a co jeśli klient jest odcięty, mówi „nie wiem”, „nic nie czuję”, i nie wiem, czy mogę go prowadzić dalej, czy powinnam się zatrzymać, czy w ogóle wypada pytać o to, co dzieje się w jego ciele albo emocjach.
To pytanie nie jest o technikę. To pytanie jest o odpowiedzialność.
I żeby na nie odpowiedzieć w sposób, który nie będzie uproszczeniem, trzeba zacząć od mechanizmu, bo bez zrozumienia mechanizmu bardzo łatwo jest wejść w działania, które wyglądają poprawnie, a w praktyce mogą szkodzić.
Mechanizm, który zmienia wszystko
Granica między coachingiem a terapią nie przebiega na poziomie tematu rozmowy, tylko na poziomie stanu układu nerwowego i poziomu integracji doświadczenia u klienta, co oznacza, że ten sam temat, na przykład relacja, praca czy poczucie wartości, może być materiałem coachingowym albo terapeutycznym, w zależności od tego, czy klient ma dostęp do siebie, czy jest od siebie odcięty.
To rozróżnienie wydaje się proste, dopóki nie zobaczysz jego konsekwencji w praktyce.
Jeśli klient ma dostęp do swoich emocji, do ciała, do refleksji, nawet jeśli doświadcza trudnych stanów, to jest w stanie obserwować siebie, nadawać znaczenia, widzieć różne perspektywy i podejmować decyzje, czyli korzystać z procesów, na których pracuje coaching transformacyjny, takich jak metapoznanie czy mentalizacja.
W takim stanie coaching może być głęboki, integrujący i realnie transformujący.
Natomiast jeśli klient jest odcięty, mówi „nic nie czuję”, „nie wiem”, nie ma kontaktu z ciałem albo przeciwnie, jest całkowicie zalany emocjami, to nie jest kwestia braku motywacji ani oporu.
To jest stan układu nerwowego.
I to właśnie ten moment jest najczęściej mylony.
Coaching pracuje na świadomości, terapia często ją odbudowuje
W coachingu transformacyjnym bardzo często mówimy o prowadzeniu klienta do świadomości, do metapoznania, do mentalizacji, i to jest prawda, tylko że ta prawda zawiera warunek, który bywa pomijany, a który w praktyce jest kluczowy.
Klient musi mieć dostęp do tych procesów.
Jeśli układ nerwowy jest względnie uregulowany, to nawet w trudnych emocjach możliwa jest refleksja, rozumienie i integracja doświadczenia.
Jeśli natomiast pojawia się odcięcie, zamrożenie albo zalew, to dostęp do refleksji jest ograniczony, ponieważ organizm jest zajęty przetrwaniem.
W tym miejscu coaching nie przestaje być wartościowy, tylko przestaje być adekwatny jako pierwsze narzędzie.
Dlatego najważniejsze pytanie, jakie możesz sobie zadać, nie brzmi „czy to coaching czy terapia”, tylko „czy ten klient w tym momencie ma dostęp do procesów, na których pracuję”.
To pytanie porządkuje więcej niż jakakolwiek definicja.
Klient „zamrożony” – co to naprawdę znaczy
Kiedy pojawia się tzw. zamrożenie, bardzo łatwo jest je zinterpretować jako brak zaangażowania, opór albo unikanie, szczególnie jeśli pracujemy w podejściu, które zakłada aktywność i gotowość klienta do pracy.
W rzeczywistości zamrożenie jest reakcją układu nerwowego, najczęściej typu freeze lub shutdown, która pojawia się w sytuacji przeciążenia, kiedy organizm nie ma zasobów na walkę ani ucieczkę.
To dlatego klient mówi „nie wiem”, „nic nie czuję”, „pusto”, ma trudność z podejmowaniem decyzji, jest spowolniony, odcięty od ciała albo emocji, a czasem funkcjonuje pozornie dobrze, uśmiecha się, odpowiada logicznie, ale nie ma w tym realnego kontaktu.
I tu pojawia się moment, który jest kluczowy dla Twojej pracy.
To nie jest moment na klasyczny coaching.
To nie jest moment na pytania typu „czego chcesz”, „co to dla ciebie znaczy”, „jaką decyzję podejmujesz”.
Nie dlatego, że te pytania są złe, tylko dlatego, że klient nie ma do nich dostępu.
Co możesz zrobić jako coach, kiedy klient nie ma dostępu do siebie
W tym miejscu nie wychodzisz z roli coacha, tylko zmieniasz punkt wejścia do pracy, ponieważ Twoim celem przestaje być prowadzenie procesu w kierunku zmiany, a zaczyna być przywracanie kontaktu, bez którego żadna zmiana nie będzie realna.
To oznacza zatrzymanie tempa i odejście od pracy na celach, decyzjach i znaczeniach, na rzecz bardzo podstawowego poziomu doświadczenia.
Zaczynasz od prostych, osadzających pytań, które nie wymagają interpretacji, tylko zauważenia.
Możesz zapytać, co teraz zauważasz w ciele, gdzie to czujesz, czy jesteś bardziej obecna w głowie czy w ciele, czy możesz nazwać choć niewielki fragment tego, co się dzieje.
Nie chodzi o analizę.
Chodzi o przywrócenie kontaktu.
Równolegle możesz urealniać sytuację, nazywać obecność, mówić spokojnie, że jesteście tu razem, że to, co się dzieje, ma sens w kontekście doświadczenia, i że nie trzeba tego przyspieszać.
Dopiero kiedy pojawia się choć minimalny dostęp do doświadczenia, można wracać do pracy transformacyjnej.
Jeśli ten dostęp się nie pojawia, mimo prób regulacji, albo klient pozostaje w odcięciu, pojawiają się silne reakcje somatyczne, flashbacki albo brak stabilizacji, to jest moment, w którym odpowiedzialność polega na nazwaniu granicy.
I zaproponowaniu terapii.
Trauma czy opór – rozróżnienie, które chroni klienta
Jednym z najczęstszych błędów w pracy coachingowej jest interpretowanie braku dostępu jako oporu, co prowadzi do nacisku, który w przypadku traumy pogłębia problem zamiast go rozwiązywać.
Jeśli klient mówi „rozumiem, ale to nic nie zmienia”, jeśli chce, ale nie może, jeśli ciało reaguje szybciej niż świadomość, jeśli pojawia się odcięcie albo zalew bez kontroli, to nie jest klasyczny opór.
To jest sygnał, że proces zachodzi na poziomie, który wymaga innego rodzaju pracy.
Trauma nie musi być spektakularna ani oczywista.
Może objawiać się automatycznymi, nieproporcjonalnymi reakcjami, powtarzalnymi wzorcami, brakiem dostępu do emocji albo przeciwnie, ich nadmiarem, a jej źródłem może być przemoc, zaniedbanie albo chroniczny stres.
Rozpoznanie tego nie oznacza diagnozowania klienta.
Oznacza adekwatność w prowadzeniu procesu.
Czy wypada pytać? O granicach, które są w rzeczywistości kompetencją
Wielu coachów zatrzymuje się w tym miejscu z obawy, że pytania o ciało, emocje czy doświadczenie mogą być przekroczeniem granicy i wejściem w terapię.
W rzeczywistości to nie pytania przekraczają granicę, tylko sposób pracy i cel, w jakim są zadawane.
Pytanie o to, co klient czuje w ciele, nie jest terapią.
Jest przywracaniem kontaktu.
To, co przekracza granicę, to próba prowadzenia klienta w procesie, do którego nie ma zasobów.
Dlatego można powiedzieć jasno, że odpowiedzialny coaching transformacyjny nie polega na trzymaniu się jednej metody niezależnie od stanu klienta, tylko na zdolności rozpoznania, kiedy ten stan wymaga zmiany podejścia.
Nie wychodzisz z roli.
Zmienia się tylko punkt wejścia.
Najważniejsza zasada, która porządkuje wszystko
Nie pytanie decyduje o tym, czy pracujesz coachingowo czy proponujesz terapię.
Decyduje stan klienta.
Jeśli klient ma dostęp do siebie, możesz pracować coachingowo, prowadzić do świadomości, integracji i zmiany.
Jeśli tego dostępu nie ma, Twoim zadaniem nie jest pogłębianie refleksji, tylko przywrócenie warunków, w których ta refleksja w ogóle będzie możliwa.
A jeśli to się nie udaje, Twoją odpowiedzialnością jest wskazanie innej formy wsparcia.
Coaching transformacyjny prowadzi do świadomości, ale nie zastępuje procesu jej odzyskiwania, kiedy została utracona na poziomie układu nerwowego.
I dokładnie w tym miejscu kończą się techniki, a zaczyna się realna kompetencja pracy z człowiekiem.
Niewygoda, której nie widać na slajdach – dlaczego tak trudno powiedzieć klientowi o terapii
Jest jeszcze jeden obszar, który rzadko pojawia się w podręcznikach i prezentacjach, a w praktyce decyduje o jakości pracy bardziej niż techniki, modele czy nawet doświadczenie, ponieważ moment, w którym zaczynasz widzieć, że coaching nie jest wystarczający, bardzo często zderza Cię z czymś znacznie trudniejszym niż sama decyzja merytoryczna.
Zderza Cię z własną niewygodą.
I ta niewygoda nie bierze się z jednego miejsca, tylko z kilku warstw, które nakładają się na siebie i sprawiają, że mimo świadomości, mimo wiedzy, mimo sygnałów od klienta, wielu coachów zostaje w procesie dłużej, niż powinni, próbując „jeszcze trochę”, „jeszcze jednego pytania”, „jeszcze jednego podejścia”, zamiast zatrzymać się i nazwać granicę.
Pierwszą warstwą tej niewygody jest odpowiedzialność, która przestaje być abstrakcyjna, a staje się bardzo konkretna, ponieważ w tym momencie nie chodzi już o jakość sesji, tylko o dobro klienta, a to oznacza konieczność podjęcia decyzji, która może nie być dla niego przyjemna.
Powiedzenie klientowi, że to, z czym przychodzi, może wymagać terapii, oznacza wejście w przestrzeń, w której możesz zostać odebrana jako ktoś, kto „odrzuca”, „nie chce pracować”, „nie radzi sobie” albo „ocenia”, nawet jeśli Twoją intencją jest dokładnie odwrotność.
Drugą warstwą jest relacja.
Jeśli pracujesz w sposób uważny i zaangażowany, to relacja z klientem nie jest neutralna, pojawia się zaufanie, czasem wdzięczność, czasem zależność, i w tym miejscu pojawia się bardzo ludzkie napięcie, czy jeśli powiem o terapii, nie stracę tej relacji, czy klient nie odejdzie, czy nie poczuje się zostawiony.
To napięcie jest realne i często nieuświadomione.
Trzecią warstwą jest tożsamość zawodowa.
Jeśli budujesz swoją pracę wokół głębi, transformacji, pracy z cieniem, bardzo łatwo jest wejść w przekonanie, że „powinnam umieć z tym pracować”, że skoro to jest coaching transformacyjny, to powinien obejmować również trudne, złożone procesy.
I wtedy pojawia się subtelna presja na siebie, żeby „dać radę”, żeby nie wycofywać się z procesu, żeby nie oddawać klienta dalej.
Tylko że w tym miejscu bardzo łatwo przekroczyć granicę między kompetencją a ambicją.
Czwartą warstwą jest lęk przed oceną.
Nie tylko ze strony klienta, ale też ze strony innych specjalistów, środowiska, a czasem własnego wewnętrznego krytyka, który mówi, że może to jeszcze coaching, może przesadzam, może to nie jest aż tak poważne.
I to jest moment, w którym zaczyna się negocjowanie z rzeczywistością.
A rzeczywistość zazwyczaj już wcześniej wysyła sygnały.
Piątą warstwą, najbardziej subtelną, jest własny materiał.
Są sytuacje, w których trudność w powiedzeniu „to już nie jest przestrzeń coachingowa” nie wynika tylko z sytuacji klienta, ale z tego, co uruchamia się w nas, z naszych historii, doświadczeń, przekonań o pomaganiu, byciu potrzebnym, byciu skutecznym.
I wtedy decyzja o skierowaniu do terapii dotyka nie tylko klienta, ale również naszej tożsamości i naszych potrzeb.
Dlatego ten moment jest tak trudny.
Nie dlatego, że nie wiemy, co zrobić.
Tylko dlatego, że wiemy.
I to „wiem” wymaga działania, które nie zawsze jest komfortowe.
Odpowiedzialność zamiast komfortu
To, co porządkuje ten obszar, to powrót do jednego, bardzo prostego pytania, które nie dotyczy już Ciebie jako coacha, tylko klienta jako człowieka.
Czy to, co teraz robię, jest dla niego naprawdę wspierające?
Jeśli odpowiedź zaczyna być niejednoznaczna, jeśli widzisz, że klient nie ma dostępu do siebie, że proces stoi, że pytania nie działają, że pojawia się odcięcie, zalew albo chaos, to pozostanie w tym samym sposobie pracy nie jest neutralne.
Jest decyzją.
I często jest decyzją wynikającą z chęci uniknięcia własnej niewygody.
Odpowiedzialność polega na tym, żeby tę niewygodę zobaczyć i mimo niej zrobić to, co jest adekwatne.
Nie w sposób gwałtowny, nie w sposób odcinający, tylko w sposób, który zachowuje relację i jednocześnie stawia granicę.
Można to powiedzieć spokojnie, bez dramatyzowania, bez etykietowania klienta, bez diagnozowania, nazywając to, co widzisz i proponując formę wsparcia, która może być dla niego bardziej adekwatna na ten moment.
To nie jest odebranie klienta.
To jest zadbanie o niego.
Moment, w którym kończy się technika, a zaczyna etyka
W tym miejscu coaching transformacyjny przestaje być zestawem narzędzi, a staje się praktyką opartą na odpowiedzialności, ponieważ to nie technika decyduje o jakości pracy, tylko zdolność do rozpoznania granicy i działania zgodnie z nią, nawet jeśli jest to niewygodne.
Można znać wiele modeli, wiele podejść, można zadawać bardzo dobre pytania, ale jeśli w kluczowym momencie zostajesz w procesie tylko dlatego, że trudno jest powiedzieć „to już nie jest przestrzeń dla coachingu”, to cała ta wiedza traci znaczenie.
Dlatego ten temat jest tak ważny.
Bo pokazuje, że praca z człowiekiem nie kończy się na tym, co umiemy zrobić.
Zaczyna się w tym, co jesteśmy gotowi zobaczyć i nazwać, nawet jeśli nie jest to dla nas wygodne.
Zobacz więcej w najnowszym ebooku.
=
