Samoświadomość a zmiana, dlaczego to trudne?
Samoświadomość a zmiana – dlaczego rozumienie siebie nie wystarcza, żeby zmienić swoje życie?
Są ludzie, którzy potrafią niezwykle trafnie opowiadać o sobie.
Rozpoznają własne schematy i wiedzą, skąd pochodzą ich przekonania.
Wiedzą, dlaczego boją się odrzucenia, unikają konfliktów, albo wchodzą w relacje.
Potrafią nawet przewidzieć, jak zareagują w określonej sytuacji.
To wspiera samoświadomość a zmiana w ich rozwoju.
A mimo to, kiedy przychodzi moment, w którym mogliby zachować się inaczej, często wracają do tego, co dobrze znają.
Kobieta, która rozumie, dlaczego tak trudno jej odmawiać, po raz kolejny zgadza się na coś wbrew sobie. Mężczyzna świadomy własnego lęku przed bliskością wycofuje się z relacji, gdy zaczyna ona nabierać znaczenia. Ktoś, kto od dawna pracuje nad poczuciem własnej wartości, nadal przeżywa najmniejszą krytykę tak, jakby podważano jego wartość jako człowieka.
I pojawia się kolejne pytanie, niekiedy bardziej bolesne niż samo doświadczenie trudności: skoro już tyle o sobie wiem, dlaczego nadal tak reaguję?
W tym miejscu warto przyjrzeć się relacji, jaką tworzą samoświadomość a zmiana, ponieważ choć są ze sobą ściśle powiązane, nie oznaczają tego samego procesu.
Samoświadomość pozwala zobaczyć mechanizm, ale nie oznacza, że przestał on działać
Samoświadomość jest zdolnością kierowania uwagi na własne przeżycia, myśli, emocje, potrzeby, motywy i zachowania. Obejmuje również umiejętność dostrzegania zależności pomiędzy tym, co dzieje się w naszym świecie wewnętrznym, a sposobem, w jaki funkcjonujemy w relacjach i podejmujemy decyzje.
Nie jest jednak jedną, prostą umiejętnością. Można doskonale rozpoznawać swoje myśli, a mieć ograniczony kontakt z emocjami. Można trafnie analizować własną historię, lecz nie zauważać napięcia w ciele, które pojawia się w sytuacji zagrożenia. Można rozumieć swoje potrzeby, a jednocześnie nie potrafić uwzględniać ich w relacjach z innymi.
Psychologia odróżnia między innymi refleksyjną wiedzę o sobie od procesów automatycznych, które wpływają na nasze reakcje, zanim zdążymy je świadomie przeanalizować.
Człowiek może więc wiedzieć, że jego silna potrzeba akceptacji wiąże się z wcześniejszymi doświadczeniami odrzucenia. Ta wiedza nie sprawia jednak automatycznie, że w chwili czyjegoś niezadowolenia przestanie odczuwać lęk, napięcie czy przymus tłumaczenia się.
Rozpoznanie mechanizmu nie jest równoznaczne ze zmianą sposobu reagowania.
To rozróżnienie ma ogromne znaczenie, ponieważ wiele osób zaczyna traktować brak zmiany jako dowód własnej nieskuteczności. Skoro rozumiem, dlaczego tak postępuję, powinienem już umieć postępować inaczej. Jeżeli nadal mi się nie udaje, widocznie za mało się staram, za mało nad sobą pracuję albo czegoś istotnego jeszcze nie odkryłem.
Tymczasem problem nie musi polegać na niedostatecznej wiedzy. Może dotyczyć tego, jak głęboko określony sposób reagowania został utrwalony i jaką funkcję nadal pełni w życiu człowieka.
Dlaczego wracamy do zachowań, których już nie chcemy?
Wyobraźmy sobie osobę, która dorastała w środowisku, w którym wyrażanie sprzeciwu prowadziło do konfliktu, wycofania bliskości albo zawstydzania. Z czasem nauczyła się rozpoznawać oczekiwania innych, przewidywać ich reakcje i dostosowywać własne zachowanie tak, aby ograniczać ryzyko odrzucenia.
W dzieciństwie taka strategia mogła być sposobem zachowania względnego bezpieczeństwa emocjonalnego.
W dorosłości ta sama osoba może doświadczać ogromnych trudności z wyznaczaniem granic. Rozumie, że ma prawo odmówić. Wie, że cudze rozczarowanie nie oznacza, iż zrobiła coś niewłaściwego. Potrafi nawet wyjaśnić, skąd bierze się jej nadmierna odpowiedzialność za emocje innych ludzi.
Jednak w konkretnej sytuacji, kiedy ktoś okazuje niezadowolenie, uruchamia się dobrze znana reakcja: napięcie, poczucie winy, lęk przed utratą relacji i potrzeba przywrócenia spokoju.
Wiedza o prawie do odmowy spotyka się z doświadczeniem, w którym odmowa przez wiele lat oznaczała zagrożenie.
Nie oznacza to, że przeszłość całkowicie determinuje nasze zachowanie. Wskazuje natomiast, dlaczego zmiana może wymagać czegoś więcej niż przyjęcia nowego przekonania.
W psychologii uczenia się wiemy, że zachowania utrwalają się między innymi dzięki konsekwencjom, jakie przynoszą. Jeżeli ustąpienie drugiej osobie pozwala szybko zmniejszyć napięcie, staje się skutecznym sposobem uzyskania chwilowej ulgi. Mechanizm ten może podtrzymywać zachowanie nawet wtedy, gdy jego długofalowe koszty są bardzo wysokie.
Człowiek rezygnuje z własnych potrzeb, ale odzyskuje spokój. Unika trudnej rozmowy, ale nie musi mierzyć się z lękiem. Wycofuje się z bliskości, ale przez chwilę nie doświadcza niepewności związanej z możliwością odrzucenia.
Z perspektywy świadomych celów takie zachowania mogą wydawać się niezrozumiałe. Z perspektywy ich funkcji psychologicznej często okazują się logiczne.
Dlatego jednym z ważniejszych pytań w procesie zmiany nie jest wyłącznie: „Dlaczego tak robię?”, ale również: przed czym chroni mnie ten sposób reagowania i co pozwala mi dzięki niemu uzyskać?”
Kiedy rozumienie siebie staje się kolejnym sposobem unikania doświadczenia
Istnieje również mniej oczywista trudność. Samoświadomość może rozwijać się przede wszystkim na poziomie intelektualnym, bez odpowiedniego kontaktu z przeżywanym doświadczeniem.
Niektórzy ludzie niezwykle sprawnie analizują własne emocje. Potrafią opisywać mechanizmy obronne, style przywiązania, schematy i źródła przekonań. Kiedy jednak pojawia się smutek, lęk, bezradność czy złość, zamiast dopuścić do siebie to doświadczenie, natychmiast zaczynają je wyjaśniać.
Rozumienie staje się wtedy sposobem utrzymywania dystansu wobec tego, co trudne.
W psychologii mechanizm ten bywa opisywany jako intelektualizacja, choć nie każda analiza własnych przeżyć jest przejawem obrony. Refleksja może pomagać w regulowaniu emocji, nadawaniu znaczenia doświadczeniom i podejmowaniu świadomych decyzji. Problem pojawia się wtedy, gdy zastępuje kontakt z emocjami, zamiast go pogłębiać.
Człowiek może przez długi czas opowiadać o swoim lęku przed odrzuceniem, nie pozwalając sobie poczuć, jak bardzo potrzebuje bliskości. Może analizować źródła złości, nie dopuszczając do świadomości, że ktoś rzeczywiście przekroczył jego granice. Może rozumieć mechanizm nadmiernego pomagania innym, a jednocześnie nie zatrzymywać się przy własnej potrzebie bycia ważnym.
Zdarza się więc, że człowiek zna już bardzo wiele odpowiedzi, ale pytania, które stawia sobie od lat, wciąż omijają najtrudniejszą część jego doświadczenia.
W takim przypadku dokładanie kolejnych interpretacji niekoniecznie prowadzi do większej zmiany. Potrzebne może być rozwijanie zdolności pozostawania w kontakcie z emocjami, rozpoznawania ich znaczenia i podejmowania działań bez konieczności natychmiastowego usunięcia dyskomfortu.
Samoświadomość a zmiana – dlaczego emocje nie zawsze podążają za wiedzą?
Jednym z częstszych nieporozumień dotyczących rozwoju osobistego jest przekonanie, że zmiana sposobu myślenia powinna bezpośrednio prowadzić do zmiany emocji.
Tymczasem emocjonalne reakcje człowieka nie są wyłącznie rezultatem świadomie formułowanych przekonań. Wpływają na nie wcześniejsze doświadczenia, procesy uczenia się, ocena sytuacji, aktualny stan organizmu oraz indywidualna zdolność regulowania pobudzenia.
Możemy wiedzieć, że nie każda krytyka oznacza odrzucenie, a mimo to przeżywać ją bardzo intensywnie. Możemy rozumieć, że konflikt jest naturalną częścią relacji, lecz reagować na niego silnym napięciem. Możemy być przekonani, że mamy prawo do własnych decyzji, ale odczuwać lęk, gdy przestajemy spełniać cudze oczekiwania.
Nie świadczy to o fałszywości zdobytej wiedzy. Pokazuje raczej, że różne aspekty naszego funkcjonowania nie zmieniają się w jednakowym tempie.
Badania nad uczeniem się emocjonalnym wskazują, że nowe doświadczenia nie zawsze usuwają wcześniej nabyte skojarzenia. Mogą natomiast prowadzić do powstawania nowych sposobów reagowania, które stopniowo stają się bardziej dostępne w określonych sytuacjach.
Osoba ucząca się stawiania granic nie musi więc czekać, aż całkowicie przestanie odczuwać poczucie winy. Może rozwijać zdolność podejmowania decyzji zgodnych z własnymi potrzebami pomimo pojawiającego się dyskomfortu.
Z czasem nowe doświadczenia mogą osłabiać wcześniejsze przewidywania dotyczące konsekwencji odmowy.
Nie zawsze oznacza to całkowite zniknięcie dawnych reakcji. Istotną zmianą bywa już to, że przestają one automatycznie decydować o zachowaniu.
Dlaczego wgląd nie zawsze prowadzi do działania?
Wgląd psychologiczny polega na dostrzeżeniu zależności, które wcześniej pozostawały poza naszą świadomością lub były rozumiane w sposób niepełny. Może przynieść ulgę, zmniejszyć poczucie winy, pomóc uporządkować własną historię i nadać znaczenie doświadczeniom.
Bywa również momentem przełomowym, szczególnie gdy człowiek po raz pierwszy zaczyna rozumieć, że jego reakcje mają określoną historię i funkcję.
Nie każdy wgląd prowadzi jednak do trwałej zmiany zachowania.
Wiedza o sobie musi spotkać się z możliwością wykorzystania jej w konkretnych sytuacjach życiowych. Wymaga to niekiedy rozwijania umiejętności regulacji emocji, tolerowania niepewności, podejmowania decyzji, rozpoznawania własnych potrzeb i ćwiczenia nowych zachowań.
Ważną rolę odgrywają również warunki, w których człowiek funkcjonuje. Znacznie trudniej budować nowe sposoby reagowania w środowisku, które stale wzmacnia dawne schematy, narusza granice lub nie zapewnia podstawowego poczucia bezpieczeństwa.
Nie każda trudność ze zmianą jest więc wyłącznie wewnętrznym problemem jednostki. Znaczenie mają także relacje, dostępne zasoby, przewlekły stres i realne możliwości działania.
Warto również pamiętać, że świadomość problemu nie oznacza automatycznej gotowości do poniesienia kosztów zmiany.
Ktoś może wiedzieć, że określona relacja mu nie służy, a jednocześnie obawiać się samotności, konsekwencji finansowych albo utraty ważnej części swojej tożsamości. Może rozumieć, że nadmierne angażowanie się w pracę prowadzi do wyczerpania, lecz jednocześnie czerpać z osiągnięć poczucie wartości i bezpieczeństwa.
W takich sytuacjach nie wystarczy zachęcić człowieka do działania. Potrzebne jest zrozumienie konfliktu pomiędzy różnymi potrzebami, wartościami i obawami.
Zmiana może być pożądana na jednym poziomie, a na innym budzić autentyczny lęk.
Kiedy rozwój osobisty zamienia się w nieustanne analizowanie siebie
Warto przyjrzeć się również temu, co dzieje się, kiedy rozwijanie samoświadomości zaczyna zajmować coraz większą część życia, ale nie przekłada się na większą swobodę funkcjonowania.
Człowiek obserwuje każdą swoją reakcję, poszukuje jej przyczyn, zastanawia się nad znaczeniem emocji i analizuje zachowania innych ludzi. Z czasem może zacząć traktować własne życie jak niekończący się materiał do interpretacji.
Każdy konflikt staje się schematem. Każde wycofanie mechanizmem obronnym. Każda trudność dowodem, że istnieje kolejny obszar wymagający przepracowania.
Samoobserwacja, która początkowo miała zwiększać poczucie wpływu, zaczyna niekiedy wzmacniać napięcie i niepewność.
Psychologia odróżnia refleksję sprzyjającą rozumieniu i rozwiązywaniu problemów od ruminacji, czyli powtarzającego się, często mało produktywnego koncentrowania uwagi na własnych trudnościach i ich przyczynach.
Nie każda intensywna autorefleksja jest ruminacją. Warto jednak zauważyć moment, w którym poszukiwanie kolejnych wyjaśnień przestaje wnosić nowe rozumienie, a zaczyna podtrzymywać poczucie utknięcia.
Można wtedy znać coraz więcej pojęć psychologicznych i jednocześnie coraz mniej ufać własnemu doświadczeniu.
Rozwój osobisty nie powinien oznaczać konieczności nieustannego poprawiania siebie. Jego wartość można rozpoznawać również po tym, czy człowiek zyskuje większą elastyczność, potrafi podejmować decyzje, budować satysfakcjonujące relacje i pozostawać w kontakcie ze sobą bez ciągłego oceniania własnych reakcji.
Co rzeczywiście pomaga przejść od samoświadomości do zmiany?
Nie istnieje jeden uniwersalny mechanizm zmiany psychologicznej. Inne procesy będą istotne w przypadku utrwalonych nawyków, inne w pracy nad relacjami, a inne w przypadku zaburzeń psychicznych czy konsekwencji doświadczeń traumatycznych.
Można jednak wskazać kilka obszarów, które pomagają zrozumieć, dlaczego samoświadomość nie zawsze wystarcza.
Pierwszym jest rozpoznanie funkcji zachowania. Zamiast skupiać się wyłącznie na jego przyczynach, warto sprawdzić, co dane zachowanie pozwala uzyskać, czego uniknąć i jakie potrzeby próbuje zabezpieczyć. Nawet bardzo kosztowna strategia może być podtrzymywana przez krótkotrwałą ulgę lub poczucie bezpieczeństwa.
Drugim jest rozwijanie elastyczności psychologicznej. W podejściu ACT, czyli terapii akceptacji i zaangażowania, ważne miejsce zajmuje zdolność podejmowania działań zgodnych z wartościami również wtedy, gdy pojawiają się trudne myśli i emocje. Nie chodzi o pozbycie się wewnętrznego dyskomfortu za wszelką cenę, ale o poszerzanie możliwości działania.
Trzecim jest nowe doświadczenie. Człowiek, który przez lata unikał konfliktów, może stopniowo uczyć się wyrażania odmiennego zdania. Osoba przyzwyczajona do nadmiernej odpowiedzialności może sprawdzać, co wydarzy się, gdy nie przejmie kontroli nad cudzym problemem. Takie doświadczenia pozwalają weryfikować wcześniejsze przewidywania i rozwijać nowe umiejętności.
Czwartym jest uwzględnienie emocji i reakcji organizmu. Zmiana nie zawsze jest możliwa wyłącznie poprzez analizowanie przekonań. Niekiedy potrzebna jest praca nad rozpoznawaniem pobudzenia, regulacją emocji, tolerowaniem napięcia i stopniowym poszerzaniem zakresu sytuacji, w których człowiek potrafi zachować poczucie wpływu.
Piątym jest odpowiednie tempo i kontekst. Nie każda osoba ma w danym momencie wystarczające zasoby, aby wprowadzać istotne zmiany. Przeciążenie, kryzys, brak wsparcia czy niestabilna sytuacja życiowa mogą znacząco ograniczać możliwości działania. W niektórych przypadkach potrzebna będzie psychoterapia lub inna forma specjalistycznej pomocy.
Wszystkie te obszary pokazują, że zmiana jest procesem bardziej złożonym niż samo odkrywanie przyczyn własnego postępowania.
Samoświadomość w coachingu transformacyjnym – od rozumienia do nowych możliwości
W pracy coachingowej szczególnie ważne staje się rozróżnienie pomiędzy momentem, w którym klient coś o sobie odkrywa, a momentem, w którym zaczyna uzyskiwać większą możliwość wyboru.
Klient może dojść do wniosku, że jego perfekcjonizm wiąże się z lękiem przed oceną. Może rozpoznać, że unikanie decyzji chroni go przed odpowiedzialnością za ewentualną porażkę. Może zauważyć, że potrzeba kontrolowania innych pomaga mu ograniczać niepewność.
Są to ważne odkrycia, ale na tym proces nie musi się kończyć.
W coachingu transformacyjnym Głębia interesuje mnie szczególnie to, co dzieje się pomiędzy rozpoznaniem własnego mechanizmu a możliwością świadomego działania.
Jaką funkcję pełni dotychczasowa strategia? Jakie emocje pojawiają się na myśl o jej zmianie? Jakie przekonania sprawiają, że nowe zachowanie wydaje się trudne lub zagrażające? Jakie potrzeby pozostają niezaspokojone? Co człowiek musiałby nauczyć się tolerować, aby móc postąpić inaczej?
Nie chodzi o to, aby coach interpretował klienta, stawiał diagnozy czy prowadził psychoterapię. Jego zadaniem jest tworzenie warunków do pogłębionej refleksji, wspieranie autonomii i pomaganie klientowi w przekładaniu odkryć na realne, możliwe do podjęcia działania, z poszanowaniem granic kompetencji zawodowych.
Szczególnie istotne jest tutaj powstrzymanie się od przedwczesnego proponowania rozwiązań. Klient może doskonale wiedzieć, co powinien zrobić, lecz nie rozumieć jeszcze, dlaczego nie jest w stanie tego zrobić.
Kolejna rada niekoniecznie pomoże mu zbliżyć się do zmiany. Znacznie bardziej użyteczne może okazać się rozpoznanie tego, co sprawia, że dotychczasowe zachowanie nadal wydaje się bezpieczniejsze.
Czy można mieć wysoką samoświadomość i nadal tkwić w tych samych schematach?
Tak. Samoświadomość nie gwarantuje zmiany, podobnie jak rozumienie przyczyn lęku nie oznacza automatycznego ustąpienia reakcji lękowej.
Warto jednak uważać, aby nie wyciągnąć z tego przeciwnego, równie uproszczonego wniosku, że samoświadomość jest mało użyteczna.
Dobrze rozwinięta zdolność rozumienia własnych przeżyć może pomagać w rozpoznawaniu trudności, podejmowaniu decyzji, regulowaniu emocji i budowaniu bardziej świadomych relacji. W wielu procesach terapeutycznych i rozwojowych wgląd odgrywa ważną rolę, choć nie jest jedynym czynnikiem prowadzącym do poprawy.
Istotne jest również to, jak rozumiemy samą zmianę.
Czy człowiek, który nadal odczuwa lęk przed odrzuceniem, ale potrafi mimo tego wyrazić własne zdanie, rzeczywiście się nie zmienił? Czy osoba, która wciąż doświadcza poczucia winy po odmowie, lecz nie rezygnuje już automatycznie ze swoich potrzeb, nadal tkwi w tym samym schemacie?
Jeżeli za miarę zmiany uznamy całkowity brak trudnych emocji, możemy nie dostrzegać bardzo istotnych przemian zachodzących w sposobie funkcjonowania.
Czasem zmienia się nie sama obecność emocji, lecz relacja człowieka z tym, co przeżywa. Pojawia się większa zdolność rozpoznawania impulsów, zatrzymywania automatycznych reakcji i dokonywania wyborów, które wcześniej wydawały się niedostępne.
To również jest zmiana, nawet jeżeli nie przynosi natychmiastowego poczucia wewnętrznej swobody.
Samoświadomość a zmiana – co warto zrozumieć o własnym rozwoju?
W pracy nad sobą łatwo ulec przekonaniu, że każde kolejne odkrycie powinno prowadzić do widocznego postępu. Rozpoznajemy schemat, znajdujemy jego źródło, rozumiemy emocje i oczekujemy, że od tej chwili zaczniemy funkcjonować inaczej.
Kiedy tak się nie dzieje, wracamy do analizowania. Poszukujemy głębszej przyczyny, kolejnego przekonania, następnego doświadczenia, które mogłoby wyjaśnić nasze trudności.
Niekiedy rzeczywiście potrzebujemy większego zrozumienia. Bywa jednak, że wiemy już wystarczająco dużo, aby zacząć przyglądać się nie tyle temu, skąd pochodzi nasze zachowanie, ile temu, co wydarza się w chwili, gdy próbujemy z niego zrezygnować.
Co czuję, kiedy nie dostosowuję się do oczekiwań innych? Czego się obawiam, gdy podejmuję samodzielną decyzję? Jakie znaczenie nadaję czyjemuś niezadowoleniu? Co staje się dla mnie trudne, gdy przestaję korzystać z dobrze znanej strategii?
Takie pytania przesuwają uwagę z samego wyjaśniania przeszłości na aktualne doświadczenie i możliwości działania.
Nie oznacza to konieczności odrzucenia własnej historii. Przeciwnie, jej zrozumienie może być niezwykle ważne. Trudność pojawia się wtedy, gdy historia zaczyna służyć wyłącznie jako wyjaśnienie tego, dlaczego nic nie może się zmienić, albo gdy człowiek traktuje ją jako dowód, że powinien już dawno poradzić sobie ze swoimi reakcjami.
Samoświadomość nie jest obowiązkiem nieustannego analizowania siebie. Może stać się przestrzenią, w której człowiek zaczyna lepiej rozumieć własne ograniczenia, rozpoznawać możliwości i stopniowo odzyskiwać wpływ na sposób, w jaki odpowiada na to, co przynosi życie.
Być może jednym z ważniejszych momentów rozwoju jest ten, w którym przestajemy oczekiwać, że samo zrozumienie natychmiast nas zmieni, i zaczynamy sprawdzać, jak możemy korzystać z tej wiedzy w rzeczywistym doświadczeniu.
Bo ostatecznie nie chodzi wyłącznie o to, ile człowiek potrafi o sobie powiedzieć, ale również o to, czy dzięki temu rozumieniu może żyć w sposób bardziej świadomy, elastyczny i zgodny z tym, co jest dla niego ważne.
Artykuł ma charakter psychoedukacyjny. Coaching rozwojowy nie zastępuje psychoterapii ani leczenia zaburzeń psychicznych.
Zobacz również
